(N.B: Uiteraard dient de snaarlengte met hulp van de flagioletstemming in vergelijk tot de toon op de 12e fret perfect afgesteld te zijn betreft onderstaande toelichting.)

Stel je hebt een stuk in F dan kan je de snaren EADGBE uitgaande van het F accoord in de 5e positie (‘C-greep’)tonaal stemmen, maar als je dat vergelijkt met het zelfde F accoord maar dan in de 1e positie met een opgeschoven ‘E-greep’, dan klinken de snaren in arpeggio gespeeld minder mooi … Maar deze eigenschap van licht tonaal verschil kan in een modificatie-modus van een stuk een (halve) toon hoger verder te spelen op een gitaar juist verfrissender werken, omdat er toch een lichte afwijking in de chromatische stemming is ten opzichte van de vorige stemming in combinatie met het spelen in ook nog eens een andere positie.

In mijn ervaring met geimproviseerd spelen ga ik vaak uit van de B snaar, maar het zwevend getemperd stemmen doe ik (bleek in observatie kennelijk) vaak met de D snaar tijdens het geimproviseerd spelen. De snaar die minste bijstelling behoeft is de A. Vaak zijn de G en de D snaar de meeste ‘behoeftige’ om bijgestemd te worden gevolgd door de B snaar. Finetuners zijn hierbij prettig, omdat met name de B snaar wel heel erg weinig bijstelling behoeft…

Zelf speel ik met veel stringbendings op E en B, waarmee ik de snaar ook opduw naar de gewenste toonhoogte, wat die getemperde stemming negeert.

Het concept absoluut (zuiver) gehoor neemt in het verhaal van Maarten dan ook een bijzondere plek in. Opmerkelijk is dat als je je gitaar perfect stemt, maar bijvoorbeeld een kwart toon te laag, of je speelt geimprovisserd in een andere tonaliteit, als het ware als in een andere stem, dan is het zo dat ondanks dat je eigenlijk vals in tonaliteitsvergelijk speelt, dat het dan toch wel goed/acceptabel klinkt omdat alle snaren consequent in vergelijk ‘anders’ gestemd staan!

En hiermee belanden we terug op het blog van Maarten over het feit dat de ‘oren’ van westerse muziek vals zijn.

Gitaristen merken sneller de belemmering van de zwevende chromatisch getemperde stemming dan bijvoorbeeld Pianisten, puur vanwege het feit dat er zes snaren op zitten die elk in een andere toon gestemt staan (doorgaans EADGBE, ook niet zomaar: ‘relatie’ kwart, septiem, terts, kwint en octaaf t.ov. de basSnaar E…), en vervolgens dat elke snaar uitgaande van haar toonhoogte een eigen chromatische onderverdeling heeft die niet geheel exact overeenkomt qua voortgebrachte toon in vergelijk tussen de snaren onderling. Met name de vanuit E terts gerelateerde G snaar is bekend als de ‘brokkenmaker’.

In Music Maker is dit onderwerp over de jaren heen al een aantal keer aan bod geweesd. Met name de G snaar heeft de neiging om in een open C akkoord anders gestemt te passen dan in een E of G akkoord, verder op op de hals krijgen we ook met dit soort tonale stemmingskwesties te maken. Zelf ervaarde ik dit als ik meerdere stukken achtereen in verschillende toonhoogte jamde. Vaak moest met name de G snaar dan een heel klein beetje bijgestemt worden omhoog of omlaag… De B snaar (kwint gerelateerde t.ov. E) heeft naar mijn ervaring hier de minste moeite mee om wel te klinken…

In Music Maker stond een 10 jaar geleden ook iets over de Buzz Feiten kam, een vinding waarbij de top kam de snaar lengte per snaar had bepaald en dat was ook een voorbeeld om iets met die getemperde stemming te doen. Andere pogingen waren bijvoorbeeld het anders fretten van de hals, hiervan zijn ook diverse varianten te benoemen. In Music Maker kwam dat ook eens voorbij.

En toch ondanks het zogenaamde probleem, heeft het ook nog een voordeel: Denk maar eens aan
Kerketoonladders! Juist ja, Phrygisch in E-Am klinkt Spaans op de gitaar standaard gestemd, Dorisch en Eaolisch zijn op de gitaar echte bluesladders etc etc.
Ofwel juist op een instrument als een gitaar waar meerdere snaren met hun eigen chromatische onderverdeling zitten (standaard met fretten volgens de verdeling X=12emachts wortel van 2= 1,059463094) krijgt het instrument juist zijn eigen (valse) klank. Een simpel vergelijk maakt dat de berekening met een dergelijke breuk geen mooie afgeronde gelijke waarden geeft; er is namelijk een relatie tussen snaarlengte en toonhoogte (ongeachte de snaarspanning). Inderdaad is in het rekenen met een dergelijke breuk het reine kwint en haar omkering kwart het meest consonant tussen de snaren onderling… Het verschil in consonantie is ook de reden waarom de chromatisch getemperde stemming per snaar/instrument inderdaad ook nog een eigenheid heeft. En dan spreek ik nog niet van de invloed van de instrumentbespeler zelf in het voortbrengen van klank.

Het toonstelsel is uit pentatoniek ontstaan. Het is met name de westerse muziek die met de chromatische ladder werkt. Indiase muziek kent kwart tonen shrutisch, wat ik dan weer als een verdere verfijning van de tonaliteits interpretatie zou kunnen beschouwen.

MOOI VALS IS NIET LELIJK.
Net als in de kunstgeschiedenis denk ik dat we van ontwikkeling kunnen spreken volgens de reeks archaische cultuur, hoogcultuur en verval, waarna de ontwikkeling opnieuw plaats vind in een nieuwe vorm.
Het is uiteindelijk ook een kwestie van wat je gewend bent, afgezien van het gegeven dat muziek deels ook een weerspiegeling is van het eigen auditief milieu van de speler. Elke keer als er technisch iets nieuws ontstaat, geeft dat ook weer een nieuwe impuls aan de muziek.
Het door elkaar heen spelen van twee muziekstukken zoals DJ dat doen, maakt dat tonaliteiten met elkaar kunnen wrijven, wat tonaal een heel ander klank geeft. Tegenwoordig spelen ook musici alsof er een DJ aan het werk is. Denk maar eens aan Hip Hop Skyteman …

In antwoord op het slotbetoog van Maarten denk ik dat het anders aankijken (-horen) tegen die twaalf ‘manke’ tonen allang aan de gang is onder de noemer mooi vals is niet lelijk. Het chromatisch stelsel is onderdeel van ons muzisch cultturbegrip, ik denk niet dat zij zal verdwijnen, maar langs archaische weg andere tonale interpretaties naast zich zal gaan dulden.